Ivar Aasen

(Minnestykke, 1910)

(1813-1896)

Av Ivar Mortensson

Det var sumaren 1841. Daa kom det ein framand kar til bisp Neumann i Bergen og vilde tala med honom. Karen var still og varlaaten, og han hadde ein diger pakke under armen og ei skrift i handi. Det var Ivar Aasen, ein kar som ingen visste noko um fyrr; han var daa 28 aar gamall. Og pakken var ei plantesamling han hadde sanka ihop, og skrifti var maal­læra og ordsamling fraa Sunnmøre.

Daa laut bispen undrast, naar han fekk sjaa kva denne bondeguten hadde i emning. Alt var skrive og stelt so vel, so ein skulde ikkje tru anna enn at det var ein vel-skula kar. Neumann fekk honom til aa skriva nokre ord um seg sjølv, og dette - attaat eit ordrag av fortalen til boki hans - sette han i bladi, og soleis vart Ivar Aasen kjend og fekk hjelp til aa driva paa med bok-syslorne sine.

- Ivar Aasen er fraa ein liten gard som ligg ved vegen millom Ørsta og Volda, paa Sunnmøre. Mor hans døydde tidleg, og far hans daa han var vel 12 aar gamall. Han hadde hug paa boki fraa di han var ørliten, og vart so klok at dei tok honom til skulemeister i bygdi daa han var 18 aar gamall. Sidan kom han i læra hjaa ein prest og fekk læra baade engelsk og tysk og latin. Presten vilde hjelpa honom til aa verta student. Han var nok huga paa dette og, han Ivar. Men so tenkte han som so, at det kunde vera endaa gjævare aa koma seg fram paa eigi hand; daa kunde ein faa gjera mykje meir for bonden enn naar ein kom upp i eit anna stand. Og dette tenkte han paa fyrst og sist, at det han sjølv lærde skulde koma andre folk til upplysning og nytte.

Han fekk tak i ei bok um det gamle norske maalet. Daa tok han til aa undrast paa kor likt det var heimemaalet hans, og soleis kom han til aa granska dette. - Folk hadde lite greida paa norsk maal ved dette leite. Dansken var bokmaal. Men H e n r i k  W e r g e l a n d var ikkje nøgd med dansken; han tok til aa bruka mange norske ord. Professor P. A. M u n c h lika ikkje dette, og meinte at ein fekk ikkje blanda ihop tvo maal. Vilde ein skriva norsk, fekk ein skriva det fullt ut, taka eit av vaare reinaste bygdemaal til norsk bokmaal. Ja, Wergeland tok ogso til aa skriva visor paa bygdemaal. Men ulukka var, at det var ingen som kunde segja korleis ein skulde skriva norsk endaa. Gamallnorsk kunde ein ikkje bruka, og med bygdemaal kom ein heller ikkje langt.

Daa var det Ivar Aasen kom paa den tanken, at ein fekk setja upp ein fast skrivemaate for nynorsk, ein som alle kunde bruka, kvar dei hadde heime i landet, berre dei kjende eit bygdemaal. Og paa dette norske landsmaalet tok han sjølv til aa skriva bøker.

I mange aar for han umkring i heile landet og skreiv upp ord og vendingar, og so sette han ihop tvo store ovgilde bøker: n o r s k   m a a l - l æ r a (1848) og
n o r s k   o r d b o k (1850). Med den hjelp som desse bøkerne gav, vart det lett for kvar som vilde aa læra skriva landsens eige maal.

Men mange lagde imot og vilde ikkje vita av noko norsk maal i Norig. Dei meinte at dansken hadde fenge for stort rom, so det ikkje kunde nytta for eit lite folk aa tenkja paa aa faa fram sitt eige maal. Mykje strid vart det um dette.

Ivar Aasen visste det, at skulde maaltanken faa framgang i Norig, so nytta det lite aa stridast i kvasse ordskifte; det galdt lite um kven som kunde gjøla seg fram og vinna smaasigrar med aa slaa ned motstandarar. Klaare gode grunnar var dei beste vaapni. Og lite vilde jamvel desse hjelpa, dersom dei var anna enn det som budde norske folk sjølve i hugen; det galdt berre at dei fekk tenkja seg um. Vakna folk til aa kjenna seg sjølv og kannast ved fedrarne sine, so dei fekk det liksom i blodet, at det var same maalet og same grjotet i folk no som i gamle dagar, daa vilde maalflaumen sprengja motgrunnar store som fjell.

                                      *

Desse tankarne er det som ligg til grunn for spelstykket "E r v i n g e n" (1855), som vel vart gjeve lite gaum paa i fyrst­ningi, men som sidan hev vore lese kanskje meir enn nokor onnor norsk bok.

Her kjem det tydeleg fram, at Ivar Aasen ikkje held den nye framande kulturen so gjæv som andre meinte han var, so det vilde ikkje vera so stort tap for bonden, um han ikkje stupte seg frami han so braasnøgt nettupp. For paa landsbygdi er det ikkje berre raaskap og sedløysa, so som byfolk trur, men restar og røter av ein eldre norsk kultur, som han meiner kunde høva betre for landsfolket.

I proprietæren Sauenbach syner Ivar Aasen korleis den framande kulturen tek seg ut paa norsk jord. Det vert ikkje anna enn ei skalkeherming av kultur. Han fær ikkje rett vokster paa bondebygdi. Som Sauenbach segjer sjølv: "Jeg har saa længe maattet omgaaes med bare bønder, og saa har jeg maattet nedlade mig og tale saa simpelt, at de kunde forstaa mig, og derved har jeg vant mig saaledes til at bondske, at jeg ikke mere kan skrive til en dannet mand, hvis jeg ikke faar god tid til at studere det ud i forveien." Og alt han strævar med umbot paa det gamle stellet, so munar det ikkje; "det maa være noget galt med jordbunden," meiner han.

Men um me daa kunde faa snøggare vegar til utlandet, der stor-kulturen er heime, skulde me ikkje daa slaa alle dører vidt upp, til aa faa lut i den?

Ja, Aamund, ervingen, hev vore ute og sét og kjent paa verdi han. Men han fann ikkje so mykje aa skreppa av, naar han skulde sjaa nærare paa denne striden for livet i alle fabrikkar og all den store verksdrifti. Det ser ut mest som i ei maurtuva; det kryp og kryr paa alle kantar, det strævar og staakar paa alle sidor, det er ei endelaus røra:

          "Dei træla - dei træla
    fraa morgon til kveld, ja dei træla; 
          dei stræva, - dei stræva,
    det varer um alder og æva,
    dei freista alt som dei kan vinna,
    dei sanka alt som dei kan finna;
    ja dei leita; - ja dei leita
    etter alt det som vinningar kann heita.

          Dei kappast, - dei kappast,
    som hunden um beini dei nappast;
          dei sumla, - dei sumla,
    som mauren um tuva dei tumla.
    Sin skatt vil alle med seg føra
    igjenom den endelause røra;
    til dei stupa, - ja dei stupa,
    og til andre kjem i staden til aa krjupa."

  Pengar er mest det einaste som hev noko verde der ute.

So er det Olav i Bakken, gamle bonden, som hev sete heime. Han veit at det er i dei gamle ætteminne at kulturen hev sine røter; difor er han imot desse nye umbrøyte, som kann skjepla samanhengen i framvokstren. "For d'er so leidt med di," segjer han, "at det som er gagn i, det kjem alltid sist, og det som er berre til eit skin utanpaa, det kjem alltid fyrst. Eg likar ikkje alt det eg ser. Eg ser nok at folk vil skapa seg um i sin bunad og i ord og tale og onnor aatferd; men eg ser ikkje alltid at dei vert visare og vitugare for det. Eg høyrer dei skrøyter av forfedrarne vaare og talar fagre ord um vaare gamle ætte-merke; men eg er rædd for det, at skal det halda fram som det stemner, so vert det ikkje stort att av dei gamle ættemerki. Dei talar um framgang, og det er godt og vel; men eg tenkjer me kunde gjera same framgangen, um me heldt noko fastare paa gamle ættarlaget vaart. Lat oss ganga fram i det som duger, men ikkje ganga so fort, at me gløymer vaar fedrased."

    "Lat os ikkje forfederne gløyma
    under alt som me venda og snu;
    for dei gav oss ein arv til aa gøyma,
    han er større enn mange vil tru.
 
    Lat det merkast i meir enn i ordi
    at me halda den arven i stand,
    at naar federne sjaa att paa jordi, 
    dei kann kjenna sitt folk og sitt land."

Paa same maaten som gamle Olav i Bakken stend ein god mun høgre i kultur enn Sauenbach, paa same maaten meiner Ivar Aasen, stend den gamle bondekulturen yver det som dei vanleg kallar kultur; baade i indre verde og i samhøve med folks krav. Og han meiner at han skal staa si prøva i framtidi; verste ridi er yverstadi.

For:

    "No er ervingen komen heim, 
    og heime vil han vera.
    No vil han kjennast ved alle deim 
    som kjensel paa han bera.
    No skal frendar finnast 
    og gamle segner minnast. 
    Ein heve gøymt
    det hin heve gløymt,
    og so skal allting finnast."

Men rette "ervingen" til aa taka upp Norigs arv fraa forfedrarne, det var nok Ivar Aasen sjølv. I full sjølvtrygg tillit til verket sitt er det han i fyrste heile boki som kom ut paa landsmaalet, legg fram vaar nasjonale sak og lyser ut yver landet, at 

    "no kjem ein dag av ljosaste slag
    og klaaraste soli er runni."


Frå Lesebok for folkeskulen ved Andreas Austlid. Tridje bandet. Andre upplaget. Alb. Cammermeyers Forlag, Kristiania 1910. Elektronisk utgåve 2003 ved Jon Grepstad