Østerdalen

(Forteljing, 1885)

Av Ivar Mortensson-Egnund

(1878)

Kjem ein noko vest i bygdom, so er folk mest like vise, kvar det er. Det ber væl inn i Sverig det, von", er det mange som hev sagt, naar eg hev fortalt, at eg var fraa Østerdalen. "Jaso, so du er fraa Australien, du", sagde ein vestlending aat meg; "aa ja, det raklar mange langfarande folk her, men du ser daa mest ut som andre folk du; eg tenkte dei var berre svarte der, eg". Han kjende Australia, han, men Østerdalen visste han ikkje dusti um. Og dei, som kjenner namnet og veit so vidt, kva leid det ber paa, dei trur no, det er berre svarte skogen all vegen her. Aa, de skulde sjaa hit uppgjenom au, folk, so skulde de nok faa sjaa baade fine bygder og høge fjell, og skogen daa - store furuskogar, mo etter mo inngjenom, og so uppetter flaae lider, liksom store aakrar; men naar du kjem noko uppifraa og ser utyver tretopparne alt burtetter, daa ligg det so vænt krune attmed krune, og det ser ut som store, svarte sjøar. Det er dygdi i landslaget her, desse store vide furumoarne og desse långe flaae liderne; det finst ikkje, aa kalla, flogbratte stup.

Her er ikkje mykje med gran. Men furuskogen er au staut, han stend høg og rak vidt inngjenom, og so frisk og lett som han er; det er helsesamt aa bu i furuskogen.

Folket er friskt og djervt; dei hev eit truget lag og ei stødleg ferd, det fylgjer ei god kome med dei. Og ved heile stellet deira er det noko fint og samelegt; du kjenner som ein rein og frisk daam. - Du kjem inn i stova, ho er stor som ein hall, loflet lyfter seg heilt uppaat mønet, du fær anda fritt, som du var ute; det blenkjer fraa kvitskurad benkjer og det lange trauste bordet; golvet er straatt med friskt einebar, veggjerne er høvlad og jamt maalad med ljos lit, og det sprakar og brenn paa den store vælbygde skorsteinen, og alt er romsamt og skipelegt; det lyfter seg reint i deg, du vert so frisk og væl motad. - Og so paa sætrarne! der er alt paa same lag; men nettare og mindre, det er "villaer" liksom, etter maaten.

No er det au so lettvint aa koma hit. Naar du tek med Rørosbanen uppetter og løyser billett til Veslelvdalen elder Tynnsæt, so kjem du beint upp i Østerdalen same dagen. Og er det daa so, du berre vil gjera deg ein sveiv til fjells som snøggaste, til aa draga frisk luft, so veit eg ingen stad so lagom no; og er det so du er hugad til aa fara lenger, so kann du sleppa deg ned att kvar du synest; anten du vil nordetter, so er det bein leid; og vil du vestetter, er det det, - so kann du reika tinda- millom fraa Snøhetta nord og vest burtetter og gaa turrskodd, radt til du kjem aat Sætisdalen.

No skal eg gjeva nokre rettleidingar for folk, som vil reisa her, lyde no væl etter. Amtskart og kompas hev no kvar turist med seg. Men no skal eg segja dykk, karar, kva de skal gjera med dei greidurne. Kartet skal du leggja ned paa skreppebotnen, so du ikkje kann finna det att i ei snarvending, og kompasen fær du stinga langt ned i ei gamal broklumme, der du hev fullt av andre slag, og so gjeng du berre beint fram etter nasen og ditt eiget vit. For eg veit det, naar eg hev set paa kart og kompas ved kvar bekk og kvar kuraak, som gjekk av upp i marki, so var eg vissare enn aldri det paa, at eg kom nettupp dit, eg ikkje vilde. Gakk berre beint fram du, og bry deg aldri det slag um vegen, so tek du han aller best. For kjære deg daa, um du ikkje kjem nettup dit, du helst hadde tenkt deg, so kjem du daa einkvar staden av, veit eg, og kven veit, um det ikkje er likso gildt der. Og det er so her: korna kann ein kvar ein vil, og sætrar er det mest all stad, og det skulde daa vera forsett lel, um du ikkje skulde faa ein drykk mjølk iminsto, kor du kjem. Du skal kasta fraa deg alle byhaattar, naar du kjem til fjells, maavita, alle dagrekningar og timerekningar og milrekningar og matrekningar og alle slags rekningar, som byfolk fer fram med, naar dei skal til fjells. Legg du berre i vegen og stikk kaffekjetlen i skreppa (huttetu, kor han hev voret meg til hugnad mang ein gong!); kaffeyrkje finn du all stad; du kann liggja uppaa dei høgste toppom all dagen og kosa deg rned ein kaffeskvett; for reinsmosen brenn som knusk, naar han er noko-lite turr. Det er desse tvo ting, som er krevjande av ein fjellmann: han skal slaa sin lit til "Svarte-Lars" og elles vera like sæl.

Det er det same, um han er so lat, at det er med naudi ein kjem seg uppetter lidi. Hev du berre rette gjerdi i deg, so vaagar eg karen lel eg, um du er aldri so beinbroten fyrstundes. Naar du kjem ovan "vedbandet«, og det tek til aa gusta fjell og ljosna frametter viddi, so meiner eg du skal faa kveik i deg. Det er so skirt og blankt daa innigjenom; kvite mosen ser du all stad, og det grønkar so vænt paa sætervangar uppetter hallom, so du kunne tru det var gardar. Eg veit ikkje noko fagrare enn aa liggja uppe i ei fjellside ein klaarversdag; du skulde aldri set, kor det glitrar og glansar burtetter moserabbom; soli speglar seg i smaatjønnom, det gidrar i lufti kvar du ser, og mosen er mjuk som silkje. Her er vidt og stort og flaatt innetter; synet fer so langt, og hugen leikar lett; det er ingen ting, som stengjer; alt jamnar seg og rundast av i flott og fly og mosegrodde kollar.

Du tykkjer, det vert for mykje av mosen her du, kanskje; du kann gaa yver mosevidderne paa milevis, og du ser ikkje anna enn mose, kvar du snur deg; og er det so ruskver og vaatt, so kann det vera hustert au. Det gjev seg under føterne dine for kvart stiget, plent som du gjekk paa ei myr, og set du paa nye skor, skal det ikkje vera for mykje att av dei, naar du hev gjenget nokre dagar. Eg hev aldri set slik skosliting; steinen er væl slem, men mosen er tie gonger verre, for han tek ovanpaa skoen likso radt som under. Nei, kasta skor og sokkar gut, daa gjeng du aller best, naar mosen er lite søgg og det ikkje er for kaldt i lufti.

Men det er no ikkje all stad, det er berre mosen helder. Det er ikkje langt imillom, det sting fram fjell med eit anna lag, harde telfjell, berre steinen og so snjoflekkjer uppetter. Mosefjellet, det er flaatt det, og dreg seg vidt inngjenom, men desse steinfjelli, dei er jamnast brattare og høgre, dei er so myrke og svarte, naar dei reiser seg upp mot dei hine; dei er spisse, sume av dei, og kvasse som ei knivsegg aa sjaa til. Burtimot Fæmundskanten ser du berre tind etter tind, naar du kjem noko uppfraa. Fjell etter fjell og endaa fjell. Ein ser, dei dreglar seg austgjcnom, alt til dei kverv burt i blaae lufti. Solarne er kultar; det er tvo par av dei, det eine i Reindalen og det andre i Veslelvdalen; og so alle Rundarne! Dei stend paa skilet millom Gudbrandsdalen og Østerdalen, men dei snur berre som ryggen vestyver, fagersida vender dei mot Østerdalen; dei er mykje finare og skirare, naar du ser dei austanfraa; det tykkjer eg daa. Der ris dei upp so staute, som dei var runne upp or jordi; der stend dei so blaae og fagre, heiltupp som dei var helgeklædde. Var ikkje denne glimande blaaken uppum Østerdalsfjelli, so vart det for mykje graatt og veikt her; det fløymer som ei hildring um dei, dei legg slik ei vigsel yver det heile. Naar du kjem upp so langt, at du fær sjaa Rundarne, daa er det som du er komen gjenom vyrka til sundagen, og du høyrer kyrkjeklokkurne ringjer inn helgi.

Du ser Rundarne væl, naar du kjem eit stykkje upp i Foldalen; dei stig fram so vænt, tind etter tind; kjem du so langt som upp aat kyrkja, fær du au sjaa Snøhetta, ho stend blenkjande bjart midt framfor dalen.

Er det ein glitrande solskinsdag, er det gaman aa fara her. Det er elles berre flate turre skogmoarne uppigjenom; men naar du ser desse vælvaksne kultarne lyfter seg liksom ende upp fraa moen, so det glimar blaatt millom trei, daa er det væl fagert.

Ein ser Rundarne mest fraa kvar tind elder hø, som er litevetta høg daa. Fagrast tykkjer eg dei er, naar ein ser dei eit stykkje ifraa; dei hev vænaste blaaliten daa, soleis fraa fjelli noko austan Foldalen.

Naar ein gjeng upp der, fær ein fyrst sjaa Einunnfossen nedst i Einunna; han er fager, helst naar elvi er stor; det er største fossen i Østerdalen. So kann ein taka seg upp paa fjellryggen austan paa Einunndalen (det er slik ein væn sæterdal, ein vid dal med grøne lider, fjellsidurne dreg seg som bylgjur inngjenom); ein kann reika innetter til Marsjøfjellet og radt paa Gihø; der hev ein det vidt og fritt paa alle leider, og du skifter syn ettersom du gjeng.

Det er underlegt med Rundarne; um du ser dei all tidi, mest for kvart fet, du stig, er det som dei skifter lit og lag. Snart er dei store, kamputte og øgjelege som rysar; gjeng du eit stykkje til, so veit du ikkje av det, fyrr dei hev smil um munn, skipar skautet utyver herdarne liksom ljose, skire kvende, som svingar seg saman som i dans; so eit stykkje igjen, so skil dei seg aat og skipar seg i mange rader, og det fell som ei kaape i samelege fallar um føterne.

Naar du kjem inst paa Marsjøfjellet, ser du som ein blaane; nokre fine, ljose skyer sviv beint upp for nørdste Rundetopparne. Du stig lenger, du gjev deg ikkje, fyrr du stend paa høgste Gihøi; der ser du same skyerne, men dei er større og glitrar so blankt paa blaae himmelen. Aa, det er ikkje skyer, det er sjølve Jotunheimen det, som stirer mest yver heile Norigs land. Set du kikaren paa dei, ser du dei so greidt, piggar og bredar langt inngjenom. Sjaa paa dei; det er berre tindarne og jøklarne derburte, som hev slik ein glans. Det maa visst vera Galdhøpiggen og Glitretind, desse tvo der, som ris upp haand i haand. - Rundarne stengjer lenger sud; men kjem du paa Sølen, ser du Sydreluten blaatt i blaatt radt ned til Tyinsfjelli og kanskje lenger. - Hei, det er fritt og lett her, det finst ikkje stengsel for syni, du ser so langt du evler, alt til fjelli nordanfor Trondheim, og so sudetter blaanar det paa aas etter aas langt nedgjenom flatlandet, og Snøhetta sit som ei dronning og lyser beint imot deg.

Og so mot vest denne ljosblaae randi liksom uppyver og burtanfor all ting. Eg hev set Jotunheimen nærved, men eg hev aldri tott han so fager og so himmelsk, som naar han leikar burti skyi yver Østerdalens fjellvidder.


Frå Lesebok i det norske folkemaal for høgre skular ved Arne Garborg og Ivar Mortenson. Kristiania, 1885. Elektronisk utgåve 1996 ved Jon Grepstad